‘Serko, gevangen in een vrij land.’

In een kantoortje op de Stroyenborchdreef in Utrecht Overvecht zit Serko op een stoel, mijn cameralens is op hem gericht. Terwijl ik mijn camera instel vraagt Angelique, zijn begeleider bij WIJ 3.0, of Serko de weg goed heeft kunnen vinden. Hij vertelt dat hij net voor het eerst met de bus is geweest. Zijn fiets is gestolen. Het kost Serko niet veel moeite om op gang te komen, hij begint zijn verhaal. Ik wil hem zo goed mogelijk in beeld te brengen. De camera draait.

Met zijn familie woonde Serko in Koerdistan, in noord Irak. Daar studeerde hij rechten aan de universiteit. Midden in zijn studietijd, op zijn 21e, moest Serko vluchten voor het regime van Saddam Hoessein. Serko was als student actief in de politiek, voor de Koerdische minderheid om te strijden voor staat en grond. Koerdistan is geen onafhankelijk land; het koerdische volk leeft verspreid over Syrië, Turkije en Irak. Een paar vrienden waren opgepakt en zijn naam was bekend. Toen werd het te gevaarlijk om te blijven. In zijn eentje reisde hij, zonder papieren, 3 maanden lang door Iran, Turkije, Griekenland en Italië om uiteindelijk aan te komen in Nederland. Dit was in 1999.

Serko heeft geen paspoort en ook geen geboorteakte. Serko is bij zijn geboorte niet officieel ingeschreven. Destijds was dit ook niet van belang. Het enige document wat hij heeft is een algemene legitimatie waarin geboortedatum, namen van de ouders, geslacht, kleur ogen en godsdienst staan vermeld. Dit document wordt in Nederland niet geaccepteerd als geboorteakte. Bij 70% van de mensen die in Irak geboren zijn is dit het geval. De meeste Irakezen hebben ook een fictieve geboortedatum: 1 juli.

Terwijl ik Serko film zit Angelique naast mij. Als zijn begeleidster kent zij zijn verhaal al langere tijd vanbinnen en vanbuiten. Nadat ik haar eind vorig jaar voor Sozio fotografeerde  vroeg zij mij of ik een filmportret van Serko zou willen maken. Ze hoopt dat zo’n portret helpt om zijn situatie in beweging te brengen. Ze ziet al een hele tijd hoe vast hij zit.
Voordat we een filmdag konden plannen moest Serko zich er eerst psychisch klaar voor voelen. Het oorlogsgeweld en de ellende die hij in Irak doormaakte hebben een zware stempel op hem gedrukt. De trauma’s en de daarbij horende psychische klachten waar hij sindsdien mee kampt zijn niet verbeterd sinds hij in Nederland is. Integendeel.

Eenmaal in Nederland bleek het reizen voor Serko namelijk nog niet afgelopen; hij verbleef in AZC’s in Eindhoven, Drenthe, Arnhem, Wageningen en Utrecht. Omdat hij boven de 21 jaar was mocht hij, afgezien van 3 maanden Nederlandse taalles, niet studeren. Ook mocht hij niet werken. Zijn arts constateerde dat Serko kampt met een manische depressie. Sindsdien is hij in behandeling en moet hij medicijnen gebruiken.

Toen Serko na elf jaar een verblijfsvergunning kreeg is hij vrijwilligerswerk gaan doen. Hij volgde de opleiding Zorg en Welzijn en haalde zijn diploma. Hij wilt niks liever dan echt werken. Maar bij uitzendbureaus en andere werkgevers blijft hij geweigerd worden. Hij heeft dan wel een verblijfsvergunning, nog steeds zit hij zonder Nederlandse nationaliteit. En omdat hij gevlucht is, ook zonder Irakese nationaliteit. Hij is staatloos burger. En: zonder paspoort geen werk. Hoe is het mogelijk dat werkgevers iemand vol potentie die zo graag wilt bijdragen steeds weer wegsturen? Hoe is het mogelijk dat in deze participatiemaatschappij iemand die wel wil en kan niet mag participeren?

Tijdens het filmen ontstaat er een knoop in mijn maag. Daar zit ik dan, als 23 jarige, net afgestudeerd, met mijn camera gericht op iemand die op mijn leeftijd zijn land al was ontvlucht. Serko wilde alleen maar overleven en nu wordt zijn leven al jaren nog zwaarder gemaakt door ons Nederlandse systeem. Ik vind het moeilijk te bevatten. Tijdens het gesprek met Serko herhaal ik de vraag meerdere malen: ‘waarom krijg je maar geen nationaliteit? Wat gaat er steeds fout?’ Zijn antwoord is in feite heel simpel. Het begint tot me door te dringen dat er niks ‘fout gaat’. Het zít fout. Serko bevindt zich in een bureaucratisch niemandsland.

Al zeven jaar zit hij in een loop: elke keer weer probeert hij de Nederlandse nationaliteit te krijgen, en elke keer krijg hij een negatief antwoord. Het draait allemaal om één stom briefje, of eigenlijk het ontbreken daarvan: zijn geboorteakte.

Via de ambassade van Irak heeft hij al meerdere malen geprobeerd om een geboorteakte te regelen. Zelf kan hij niet terug naar Irak zonder paspoort. Hierdoor heeft hij zijn familie al 18 jaar niet gezien.

Serko zit vast. Hij krijgt geen Nederlandse nationaliteit omdat hij geen geboorteakte heeft. Hij mag niet werken en hij mag niet reizen. Hij kan nu helemaal niks.

Na een korte stilte zegt Serko: ‘Ik ben gevangen in een vrij land.’

Zijn ouders zijn ziek. Ondanks dat hebben ook zij alles geprobeerd om Serko to helpen. Al deze ellende stapelt zich op en eist zijn tol van Serko. Regelmatig raakt hij in een diep dal en moet hij opgenomen worden. Dit kan wel drie maanden duren. Als hij eruit komt gaat hij weer verder met het gevecht voor een nationaliteit. Maar het krijgen van negatief antwoord zorgt er dan voor dat hij weer terugvalt in zijn depressie. Hij vertelt me dat hij eigenlijk in twee werelden leeft: met zijn lichaam is hij in Nederland, maar zijn geest is bij zijn ouders in Koerdistan, in de oorlog.

Als hij klaar is met praten is het even stil. Ik voel ineens nog sterker hoe belangrijk het is dat zijn verhaal verteld wordt. Hij zei me aan het begin van het interview al dat er veel meer mensen zijn in een vergelijkbare situatie en dat hij heel erg hoopt dat hij, door zijn verhaal te doen, deze mensen ook kan helpen.
Ik heb erg veel bewondering voor het doorzettingsvermogen van Serko. En tegelijk een groeiende afschuw voor het systeem dat zijn leven een hel maakt. Al jaren doet hij zijn plichten aan Nederland. Maar omgekeerd wordt hij door Nederland niet op dezelfde wijze gerespecteerd. Hij wordt behandeld als een last. Een zwart schaap, zoals hij het zelf noemt. Serko mag ook niet stemmen, zijn stem telt niet. Hij telt niet. Na al die jaren. Volgens mij is dat een van de vreselijkste gevoelens die een mens kan hebben.

Serko woont nu in een studio woning in Utrecht. Zonder fiets, en zonder nationaliteit. Naar omstandigheden gaat het redelijk met hem, maar nog altijd zit hij in dezelfde loop vast. Er moet nu iets gebeuren. Laat de bureaucratie niet verder levens verpesten. De situatie moet worden losgewrikt. Wie helpt serko aan een nationaliteit? Zodat hij werkelijk kan integreren na zoveel jaar. Wie helpt Serko het volwaardige leven terug te krijgen waar hij recht op heeft?

Teken de petitie!

‘Serko, gevangen in een vrij land’ is te zien op het Eropaf! kanaal op YouTube: